Je huisarts vraagt wanneer je voor het laatst een bloeddrukcontrole hebt gehad. Je weet het niet meer precies, misschien twee jaar geleden, misschien langer. Dat patroon is herkenbaar voor veel Nederlandse mannen, en het is precies het soort gewoonte dat terugkomt in de cijfers over levensverwachting. Die ligt voor mannen in Nederland momenteel rond de 80 tot 81 jaar bij geboorte. Dat klinkt redelijk, maar achter dat gemiddelde zitten grote verschillen die weinig met biologie te maken hebben en veel met dagelijkse keuzes, zorggedrag en leefstijl.
Wat de gemiddelde leeftijd van de Nederlandse man eigenlijk zegt
De gemiddelde leeftijd die een Nederlandse man bereikt, ligt momenteel ergens tussen de 80 en 81 jaar. Dat is de levensverwachting bij geboorte: het gemiddelde aantal jaren dat een pasgeboren jongetje vandaag statistisch gezien voor zich heeft. Maar dit getal is een gemiddelde, en gemiddelden verbergen veel. Een man die al 60 is en nooit gerookt heeft, kan rekenen op een heel andere prognose dan een 60-jarige die overgewicht heeft, rookt en zelden beweegt.
Wat het getal wél duidelijk maakt: Nederlandse mannen leven aanzienlijk korter dan Nederlandse vrouwen, die de 84 tot 85 benaderen. Dat verschil van zo’n vier jaar is niet nieuw. Het bestaat al decennia, maar de oorzaken zijn minder onontkoombaar dan veel mensen denken.
Het hardnekkige verschil met vrouwen: meer dan biologie
Ja, er zijn biologische factoren die vrouwen een licht voordeel geven. Oestrogeen biedt enige bescherming tegen hart- en vaatziekten tot aan de menopauze. Maar dat verklaart bij lange na niet het volledige verschil. Gedrag speelt een minstens zo grote rol.
Mannen roken gemiddeld vaker en zwaarder. Ze drinken meer alcohol. Ze bewegen minder structureel, ook al doen ze vaker aan sport. Ze gaan later naar de dokter, bagatelliseren klachten sneller en volgen adviezen minder consequent op. Al die gedragsverschillen tellen op in jaren. Onderzoekers schatten dat minstens de helft van het levensverwachtingsverschil tussen mannen en vrouwen terug te voeren is op leefstijl en zorggebruik, niet op genen.
Hoe Nederlandse mannen scoren in Europa
Op de Europese ranglijst doet Nederland het redelijk, maar zeker niet uitstekend. Landen als Zwitserland, Spanje, Italië en Noorwegen laten hogere levensverwachtingen zien voor mannen. In Zwitserland halen mannen gemiddeld al snel de 82 tot 83 jaar. Wat doen die landen anders?
Een combinatie van factoren speelt mee. In Spanje en Italië is het mediterrane voedingspatroon de bekendste factor: veel groenten, olijfolie, vis en peulvruchten, en relatief weinig bewerkt vlees. Maar ook de manier waarop zorg georganiseerd is en hoe sterk de sociale cohesie in een land is, telt mee. Mannen die sterke sociale netwerken hebben en makkelijker toegang zoeken tot preventieve zorg, leven gemiddeld langer. Nederland scoort op sommige van die punten goed, maar op voeding en alcoholconsumptie blijven er verbeterpunten.
Roken, drinken, stilzitten: de drie gewoontes met het meeste gewicht
Als je drie factoren zou mogen aanwijzen die de meeste invloed hebben op de levensverwachting van Nederlandse mannen, zijn het deze drie.
- Roken is nog altijd de sterkste individuele risicofactor voor vroegtijdige sterfte. Een roker verliest gemiddeld 10 jaar levensverwachting. Wie op zijn 40ste stopt, wint een groot deel van die jaren terug.
- Overmatig alcoholgebruik verhoogt de kans op leveraandoeningen, kanker en hart- en vaatziekten significant. Nederlandse mannen drinken bovengemiddeld in Europees perspectief, ook al daalt het gebruik langzaam.
- Fysieke inactiviteit is verraderlijk omdat het zo gewoon is geworden. Een man die kantoorwerk doet, ’s avonds op de bank zit en in het weekend een uurtje tennist, is daarmee nog niet gezond actief. Langdurig zitten is een zelfstandige risicofactor, los van of je ook sport.
Geen van deze drie is genetisch bepaald. Ze zijn stuk voor stuk veranderbaar.
De zorgmijder als risicotype
Er is een patroon dat artsen en onderzoekers keer op keer terugzien: mannen wachten langer voordat ze met een klacht naar de huisarts gaan. Ze minimaliseren. Ze zeggen dat het wel meevalt, dat het vanzelf overgaat. En soms gaat het inderdaad vanzelf over. Maar soms ook niet.
Neem borstklachten. Bij vrouwen is de drempel om die te laten onderzoeken inmiddels vrij laag, mede door bewustzijnscampagnes. Mannen met pijn op de borst wachten gemiddeld langer, ook al kunnen de risico’s bij hen net zo groot zijn. Datzelfde geldt voor hoge bloeddruk, die jarenlang klachtenvrij kan zijn maar ondertussen stille schade aanricht. Wie niet meet, weet niet. En wie niet weet, handelt niet.
Preventief bloedonderzoek, bloeddrukcontroles, bevolkingsonderzoek voor darmkanker: het zijn laagdrempelige mogelijkheden die in Nederland goed bereikbaar zijn, maar waarvan mannen er minder gebruik van maken dan vrouwen. Dat verschil kost levenskwaliteit, en soms ook jaren.
Voeding als sluipende factor
Het Nederlandse voedingspatroon is de afgelopen decennia verbeterd, maar nog ver verwijderd van wat optimaal zou zijn. Mannen eten gemiddeld meer rood en bewerkt vlees, meer zout, minder groenten en minder vezels dan aanbevolen. De Schijf van Vijf haalt bij de meeste volwassen mannen geen hoge score.
Het lastige aan voeding is dat de effecten langzaam opbouwen. Een broodje kroket hier, een zak chips daar: op een dag merk je er niets van. Maar over jaren geeft het ongezonde voedingspatroon een verhoging van het risico op diabetes type 2, hart- en vaatziekten en bepaalde vormen van kanker. Die ziekten zijn op hun beurt de grootste oorzaken van vroegtijdige sterfte bij mannen in Nederland.
Wat de cijfers niet vertellen: de kloof binnen de groep
De gemiddelde leeftijd van de Nederlandse man is een nuttig getal, maar het maskeert enorme verschillen. Een laagopgeleide man in een stad als Rotterdam of Amsterdam-Zuidoost leeft gemiddeld zes tot zeven jaar korter dan een hoogopgeleide man in een villabuurt in Wassenaar of Bloemendaal. Die kloof heeft alles te maken met sociaaleconomische factoren: inkomen, stress, woonomgeving, toegang tot gezond voedsel, en de mate waarin gezondheid prioriteit heeft in het dagelijks leven.
Dit betekent dat voor een deel van de Nederlandse mannen de statistieken er aanzienlijk slechter uitzien dan het landelijk gemiddelde doet vermoeden. De gemiddelde leeftijd van de Nederlandse man als geheel is dus een startpunt om na te denken, geen eindoordeel over jouw eigen situatie.
Vijf gedragsveranderingen die aantoonbaar helpen
Statistieken zijn geen lot. Het zijn gemiddelden van keuzes die mensen maken, en keuzes kun je veranderen. Dit zijn de vijf veranderingen die de meeste impact hebben, gebaseerd op wat onderzoek consequent laat zien.
Stap 1: Stop met roken, of begin er nooit mee. Dit is veruit de meest effectieve stap die een man kan zetten voor zijn levensverwachting. Wie rookt en ermee stopt, ziet het extra risico op een hartaanval al na een jaar sterk dalen.
Stap 2: Drink minder alcohol. Minder dan twee glazen per dag is de grens die onderzoekers doorgaans hanteren als veilig, maar minder is beter. Alcohol heeft geen gezondheidsvoordeel dat alcohol-vrije alternatieven niet bieden.
Stap 3: Zit minder, beweeg meer. Het gaat niet alleen om sport. Sta elk uur even op. Loop de trap. Ga te voet naar de supermarkt. Die kleine bewegingsmomenten door de dag heen zijn voor veel mannen even belangrijk als dat wekelijkse sportuurtje.
Stap 4: Ga naar de dokter als er iets is, en ook als er niets is. Laat je bloeddruk meten. Doe mee aan het bevolkingsonderzoek voor darmkanker als je daarvoor uitgenodigd wordt. Meld klachten die langer dan twee weken aanhouden. Vroeg ingrijpen spaart jaren.
Stap 5: Eet meer plantaardig en minder bewerkt. Je hoeft geen veganer te worden. Maar meer groenten, peulvruchten en volkorenproducten, en minder worst, chips en kant-en-klaarmaaltijden maakt op de lange termijn een aantoonbaar verschil voor je hart, darmen en gewicht.
De levensverwachting van Nederlandse mannen is geen lot dat bij geboorte vaststaat. Roken, weinig bewegen, zorgmijden en een slecht voedingspatroon drukken het gemiddelde omlaag, en dat zijn stuk voor stuk factoren waar iets aan te doen valt. Niet in één keer, maar in kleine aanpassingen die zich over jaren optellen. Wie op zijn 50ste stopt met roken, wint gemiddeld jaren. Wie vaker naar de huisarts gaat, vangt problemen eerder op. Het getal van 80 tot 81 jaar is een gemiddelde, en gemiddelden vertellen nooit het volledige verhaal over wat er voor jou mogelijk is.
